Ochrona lasu
1. Wprowadzenie
Rozwijające się na Górnym Śląsku w XIX i XX wieku przemysł i energetyka, powodowały wzrost poziomu zanieczyszczeń przemysłowych w atmosferze, glebie i wodzie. Zakłócało to funkcjonowanie ekosystemów leśnych. Uruchomione w uszkodzonych drzewostanach procesy chorobowe czyniły je podatnymi na ataki szkodliwych owadów i grzybów. Leśnicy stanęli przed problemem opracowania metod hodowli i ochrony lasu, pozwalających na prowadzenie gospodarki leśnej także w środowisku zmienionym przez imisje przemysłowe. Wypracowano koncepcję stopniowej przebudowy uszkodzonych przez przemysł drzewostanów, polegającą na zamianie wrażliwych na emisje drzewostanów iglastych na bardziej odporne dostosowane do siedlisk drzewostany mieszane, ze zwiększonym udziałem gatunków liściastych. Prowadzona, od lat 60-tych, przebudowa drzewostanów a także zmniejszenie się w latach 90-tych ładunku zanieczyszczeń docierających do lasu, spowodowały ogólną poprawę kondycji zdrowotnej lasów, w tym także w nadleśnictwach leżących w strefie najsilniejszych uszkodzeń przemysłowych. Poprawa kondycji zdrowotnej nie dotyczyła jednak wszystkich gatunków. Świerk, dominujący w lasach górskich, okazał się być bardzo wrażliwym gatunkiem na obserwowane w ostatnim dziesięcioleciu ocieplenie klimatu. W ostatnich dekadach anomalia klimatyczne, takie jak powodzie, huragany, susze i okiść śniegowa, stały się coraz ważniejszym czynnikiem modyfikującym kondycję zdrowotną i sytuację sanitarną zarówno drzewostanów iglastych jak i liściastych na całym obszarze Polski południowo-zachodniej.
2. Presja czynników abiotycznych
Groźna dla egzystencji drzew leśnych sekwencja anomalii klimatycznych zapoczątkowana została dotkliwą suszą lat 1992-1994, która spowodowała, prócz wielu pożarów, także drastyczne obniżenie się kondycji zdrowotnej drzew, szczególnie świerka, gatunku najbardziej wrażliwego na niedostatek wody.
W kolejnych latach sytuacja zdrowotna lasów górnośląskich stopniowo poprawiała się. Lokalnie występowały groźne dla lasu zjawiska atmosferyczne, takie jak huraganowe wiatry, ulewne deszcze, mróz, okiść śniegowa, grad czy gołoledź.
Największa w historii lipcowa powódź w 1997 roku dotknęła szczególnie dorzecze Odry. Okazała się ona czynnikiem silnie modyfikującym warunki egzystencji drzew na znacznych obszarach. Uruchomione zostały w wielu drzewostanach liściastych procesy chorobowe prowadzące do zamierania drzew. Bardziej lokalny charakter miała majowa powódź z 2010 r., dokonała ona dużych szkód przede wszystkim w infrastrukturze leśnej.
Silny regres zdrowotny świerka i konieczność wzmożonych cięć sanitarnych, szczególnie w świerczynach beskidzkich powodowały susze lat 1998-1999, 2003-2004 i 2006-2007.
Huraganowe wiatry na niżu i wiatry halne w górach stały się w ostatnim okresie szczególnie istotnym czynnikiem wpływającym na sytuację sanitarną drzewostanów w wielu nadleśnictwach.
W sierpniu 2003 roku nad lasami Nadleśnictw Strzelce Opolskie, Zawadzkie i Lubliniec oraz w mniejszej skali nad lasami kilku sąsiednich nadleśnictw, przeszła niszczycielska trąba powietrzna, w wyniku czego wywróceniu bądź połamaniu uległo około 200 tyś. m3 drewna.
Wiatrowały świerkowe w Nadleśnictwie Wisła |
Znacznie groźniejszy w skutkach kataklizm dotknął śląskie lasy w dniu 19 listopada 2004 roku, kiedy to w czasie przejścia huraganu „Bora” wywróceniu bądź złamaniu uległy drzewa o masie ponad 710 tys. m3, a szkody o charakterze powierzchniowym objęły ponad 850 ha lasu, głównie w 3 nadleśnictwach górskich (Ujsoły, Węgierska Górka i Wisła) oraz w 6 nadleśnictwach niżowych (Kobiór, Lubliniec, Koszęcin, Chrzanów, Rudy Raciborskie i Rybnik). Usuwanie skutków tego huraganu zakończono w 2005 roku. W 2005 roku usunięto 1107,5 tys. m3 wywrotów i złomów, z czego w drzewostanach świerkowych uprzątnięto 389,4 tys. m3, w drzewostanach sosnowych 645,4 tys. m3 oraz w liściastych 72,7 tys. m3.
Rok 2006 zapisał się trwającą wiele tygodni letnią suszą połączoną z wysokimi temperaturami. Wywołany letnią suszą połączoną z wysokimi temperaturami dotkliwy stres hydro-termiczny wpłynął jednak bardzo niekorzystnie na stan zdrowotny drzew. Obserwowano także zamieranie świerków bez udziału opieńki i szkodników wtórnych, co było bezpośrednim skutkiem suszy fizjologicznej. Wywroty i złomy w 2006 roku nie były większym problemem – usunięto ich 447 tys. m3, w tym 128 tys. m3 wywrotów świerkowych, 269 tys. m3 wywrotów sosnowych i 50 tys. m3 wywrotów liściastych.
Skutki tornada z 15 sierpnia 2008 roku w N-ctwie Koszęcin |
W nocy z 18 na 19 stycznia 2007 roku nad Polską południowo-zachodnią przeszedł kolejny niszczycielski huragan o nazwie Cyryl. Poczynił on znaczne szkody w lasach a masę złomów i wywrotów oszacowano na około 460 tys. m3. Największy rozmiar szkód odnotowano na niżu w N-ctwach: Kobiór, Namysłów, Kup, Opole, Olesno, Tułowice i Rybnik, zaś w górach w N-ctwach Ujsoły i Węgierska Górka. W 2007 roku usunięto złomy i wywroty o masie 811 tys. m3 drewna, z tego świerkowych 266 tys. m3, sosnowych 461 tys. m3 i 84 tys. m3 liściastych.
W 2008 roku usunięto 486 tys. m3 wywrotów i złomów. Stanowiły one 29% ogółu cięć sanitarnych. Podczas przechodzenia nad terytorium Polski niszczycielskiego w wielu innych rejonach Europy huraganu Emma, zainwentaryzowano na obszarze RDLP w Katowicach niewielkie szkody, około 50 tys. m3 wywrotów i złomów. Głównym sprawcą szkód o takim charakterze w 2008 roku było tornado z 15 sierpnia, które w N-ctwach Koszęcin, Herby, Strzelce Opolskie, Rudziniec, Kędzierzyn, Lubliniec i Gidle wyłamało drzewa o masie ok. 350 tys. m3 drewna.
W 2009 roku nie wystąpiły ekstremalne zjawiska meteorologiczne, stąd usunięto w nim tylko 399 tys. m3 złomów i wywrotów (33% ogółu cięć sanitarnych).
Rok 2010 należy zaliczyć do nie wolnych od klęskowych zjawisk atmosferycznych. Najpierw w lasach RDLP w Katowicach była okiść, powstała w dniach 9/10 stycznia 2010 r., połączona z wcześniejszym oblodzeniem gałęzi. W ich wyniku połamaniu uległo, głównie w N-ctwach Złoty Potok, Herby, Kłobuck, Lubliniec, Olkusz i Olesno, ok. 1,6 mln m3 drewna - najbardziej ucierpiały sosny średnich klas wieku, a połamaniu lub wygięciu, często trwałemu, uległy także młodniki sosnowe i brzozowe. Skutki tych katastrof klimatycznych usuwane będą przez kilka najbliższych lat, do czasu pełnego odnowienia zniszczonych powierzchni, których powierzchnia oszacowana została na ok. 1,8 tys. ha. Niestety sezon wegetacyjny rozpoczął się w 2010 r. intensywną majową powodzią, głównie w górskiej części dorzeczy Wisły i Odry. Podtopionych zostało 2,7 tys. ha upraw, 4,3 tys. ha młodników i ok. 17,7 tys. ha starszych drzewostanów, zniszczone bądź uszkodzone zostały; 72 mosty, 1327 przepustów, 76 budynków, 19 ha szkółek leśnych, 331 km dróg leśnych a zamuleniu uległo ok. 416 km rowów, lokalnie w górach i na pogórzu wystąpiły również osuwiska (ok. 20 ha).
3. Presja czynników biotycznych
Spośród czynników biotycznych, wpływających w sposób szczególny na kondycję zdrowotną drzew i w efekcie na stan sanitarny lasu, za najważniejszy uznać należy patogenicznego grzyba - opieńkę ciemną. Powodowana przez nią choroba opieńkowa obejmuje aktualnie swoim zasięgiem większość świerczyn górskich.
W drzewostanach niżowych presja grzybów chorobotwórczych, infekujących systemy korzeniowe sosen, głównie korzeniowca wieloletniego, coraz skuteczniej ograniczana jest poprzez profilaktyczne szczepienie pni po ściętych drzewach biopreparatami, zawierającymi grzyby antagonistyczne wobec tego patogena.
Inny czynnik biotyczny zagrażający trwałości lasów to szkodliwe owady leśne, dzielone umownie na dwie podstawowe grupy; szkodniki pierwotne (liściożerne) i szkodniki wtórne (kambiofagiczne i ksylofagiczne).
Podstawowym sposobem na ograniczanie presji szkodników wtórnych, dobijających drzewa poprzez zakładanie żerowisk w strefie łyka, jest wyznaczanie i usuwanie z lasu drzew opanowanych przez tę grupę owadów.
Spośród szkodników wtórnych świerka największym zagrożeniem dla drzewostanów jest zespół kilku gatunków korników, z dominującym kornikiem drukarzem, atakującym w pierwszej kolejności drzewa osłabione. Są to najczęściej drzewa wcześniej zainfekowane przez opieńki,stąd i warunki do gradacyjnych pojawów szkodników wtórnych są w zaopieńczonych górskich świerczynach w ostatnich latach szczególnie dogodne.
W 2005 roku usunięto 442 tys. m3 posuszu, z czego w drzewostanach świerkowych 333 tys. m3, w drzewostanach sosnowych 82 tys. m3 oraz w liściastych 27 tys. m3. Posusz stanowił w 2005 roku tylko 28 % ogółu cięć sanitarnych. Rozmiar cięć sanitarnych wyniósł w 2005 roku ok. 1550 tys. m3 drewna.
Stan sanitarny lasów RDLP Katowice mierzony ilością posuszu pozostającego do usunięcia, oceniano w czerwcu 2006 roku jako na ogół dobry i bardzo dobry. Letnia susza uaktywniła chorobę opieńkową w górskich świerczynach. Opieńka bardzo dynamicznie reaguje na wszelkie obniżenie możliwości obronnych drzew a w przypadku świerka silnie zredukowane systemy korzeniowe są tak szybko opanowywane przez tego patogena, że do śmierci drzew dochodzi często nawet bez udziału szkodników wtórnych. Dramatyczne pogorszenie się w lipcu 2006 roku sytuacji zdrowotnej świerczyn górskich wymusiło podjęcie przez nadleśnictwa beskidzkie nadzwyczajnych działań ratowniczych, mających na celu maksymalne ograniczenie możliwości gradacyjnego rozrodu kornika drukarza. Kornik drukarz to najgroźniejszy szkodnik wtórny świerka, dobijający osłabione drzewa. Nadleśnictwa beskidzkie zmuszone zostały do zwrócenia się o pomoc do nadleśnictw nizinnych, które skierowały do nadleśnictw beskidzkich pracowników do wyznaczania i usuwania z lasu wydzielającego się posuszu. Zatrudniono dodatkowe Zakłady Usług Leśnych do zrywki i wywozu zasiedlonego drewna. Zwiększono liczbę pułapek feromonowych do odłowu korników, obejmując monitoringiem także sąsiadujące z Lasami Państwowymi świerczyny prywatne. Apelowano do właścicieli lasów aby terminowo (przed wygryzieniem się szkodników wtórnych) usuwali posusz kornikowy. W 2006 roku usunięto na obszarze RDLP w Katowicach 902 tys. m3 drewna posuszowego, z czego w drzewostanach świerkowych – 761 tys. m3, głównie w nadleśnictwach beskidzkich (669 tys. m3 drewna), w drzewostanach sosnowych – 103 tys. m3 i w drzewostanach liściastych - 38 tys. m3 drewna. Rozmiar cięć sanitarnych wyniósł w 2006 roku ok. 1349 tys. m3 drewna, z czego na Beskid Zachodni przypadała masa ok. 801 tys. m3 drewna (59 %).
Rok 2007 okazał się pod tym względem jeszcze gorszy. Masa usuniętego w 2007 roku posuszu osiągnęła najwyższy jak dotąd poziom - 1292 tys. m3 drewna. Pozyskanie posuszu świerkowego osiągnęło w 2007 roku rozmiar 1100 tys. m3 drewna – dla porównania masa posuszu sosnowego to tylko 145 tys. m3 drewna, zaś liściastego - 47 tys. m3 drewna. Rok 2007 to rok dalszej intensywnej walki z kornikiem drukarzem. Pozyskanie posuszu świerkowego w 2007 roku osiągnęło w 8 nadleśnictwach beskidzkich najwyższy jak dotąd poziom 990 tys. m3 drewna. Gradacja korników w 2007 roku w wielu kompleksach górskich rozwijała się nadal. Możliwości skuteczniejszego przeciwdziałania gradacji kornika drukarza komplikowały się wszędzie tam, gdzie bliskie było sąsiedztwo lasów prywatnych o zwykle niższym niż w Lasach Państwowych reżimie cięć sanitarnych i w sąsiedztwie dużych świerkowych rezerwatów: „Baraniej Góry”, „Butorzy” i „Romanki”, gdzie interwencja leśników musiała być ograniczona i podporządkowana siłom natury, nie dość skutecznym wobec tak dużej presji szkodnika. W cięciach sanitarnych usunięto w 2007 roku już ok. 2103 tys. m3 drewna, co było jedną z najwyższych w historii RDLP w Katowicach mas drewna o takim charakterze, zaś na Beskid Zachodni przypadała masa ok. 1208 tys. m3 drewna (57 %).
Rok 2008 dla egzystencji drzew był bardziej korzystny niż lata 2006 i 2007, jednak w wyniku utrzymywania się gradacji kornika drukarza w świerczynach beskidzkich intensywność cięć sanitarnych była tylko nieznacznie niższa niż w 2007 roku. W 2008 roku nadleśnictwa beskidzkie usunęły w cięciach sanitarnych masę 957 tys. m3 drewna posuszowego. W cięciach sanitarnych na obszarze RDLP w Katowicach w 2008 roku usunięto ok. 1694 tys. m3 drewna. Na Beskid Zachodni przypadała masa ok. 1167 tys. m3 drewna o charakterze sanitarnym (69 %).
Mimo znacznej poprawy stanu sanitarnego świerczyn beskidzkich na koniec 2008 roku uznano, że kontynuacja działań ratowniczych na poziomie lat 2007 i 2008 jest nadal konieczna. W całej RDLP usunięto w 2009 roku 823 tys. m3 posuszu, w tym świerkowego – 708 tys. m3, sosnowego – 75 tys. m3 i liściastego – 40 tys. m3. W cięciach sanitarnych usunięto w 2009 roku ok. 1222 tys. m3 drewna. W Beskidzie Zachodnim usunięto ok. 699 tys. m3 drewna (57 %), w tym posuszu świerkowego 584 tys. m3.
Rok 2010 okazał się być już rokiem w większości nadleśnictw „normalnym” pod względem presji szkodników wtórnych – usunięto w nim 428 tys. m3 posuszu. Największe masy usuniętego posuszu iglastego (402 tys. m3), głównie świerkowego (368 tys. m3), wykazały, podobnie jak w 2009 roku, nadleśnictwa górskie: Ujsoły, Wisła, Ustroń, Węgierska Górka, Jeleśnia i Sucha, a z niżowych Prudnik, Prószków, Tułowice, Świerklaniec i Rybnik. W cięciach sanitarnych na obszarze RDLP w Katowicach usunięto w 2010 roku ok. 1664 tys. m3 drewna. W Beskidzie Zachodnim usunięto ok. 505 tys. m3 drewna (30 %), w tym posuszu świerkowego 339 tys. m3.
Odmiennie presja szkodników wtórnych kształtuje się w drzewostanach sosnowych, w których tylko lokalnie ograniczane muszą być cetyńce, smoliki czy przypłaszczek granatek. Utrzymywany jest w nich od lat dobry i bardzo dobry stan sanitarny lasu, jedynie okresowo obniżany szkodami od wiatru czy okiści śniegowej.
Spośród owadzich szkodników liściożernych w okresie powojennym głównym
zagrożeniem dla drzewostanów iglastych była i nadal jest brudnica mniszka, choć nie zagraża już na tak dużych obszarach jak po wojnie, kiedy to jej gradacje obejmowały ponad 50 tys. ha.
W drzewostanach sosnowych równie groźne w latach powojennych były osnuje i boreczniki. Ostatnio szkodniki te zagrażają tylko lokalnie, sporadycznie pojawiają się także strzygonia choinówka, poproch cetyniak czy barczatka sosnówka.
Dla górskich drzewostanów świerkowych od roku 1980 zagrożeniem stały się zasnuje świerkowe. Ich ostatni masowy pojaw miał miejsce w 1998 roku. Od czasu do czasu w starszych uprawach i młodnikach sosnowych wzrasta zagrożenie od zwójek sosnowych, zaś w uprawach i młodnikach świerkowych zagrożenie ze strony zawodnicy świerkowej.
Od początku lat 90-tych w osłabionych drzewostanach dębowych cyklicznie uaktywniały się szkodniki liściożerne, takie jak zwójka zieloneczka i piędziki. Młode pokolenia lasu rosnące na dużych pożarzyskach z 1992 roku zagrożone były okresowo przez masowe żery choinka szarego, krobika modrzewiowego i brudnicy nieparki.
W 20010 roku zakwalifikowano do wykonania i wykonano zabiegi ratownicze na powierzchni:
§ 420 ha lasu - zagrożonych defoliacją, z tego przez osnuję gwiaździstą – 125 ha i borecznika kapryśnego – 295 ha (całość oprysku pól zabiegowych wykonano aparaturą lotniczą).
Ponadto, za pomocą opryskiwaczy naziemnych i pułapek, zwalczano następujące szkodniki:
§ Smolik znaczony – powierzchnia zabiegów mechanicznych wyniosła 7 ha;
§ Pędraki chrabąszczowatych, komarnice i rolnice – powierzchnia zabiegów chemicznych wyniosła 0,80 ha, a mechanicznych - 0,61 ha;
§ Szeliniaki – powierzchnia zabiegów wyniosła 777 ha, w tym chemicznych 115 ha;
§ Inne szkodniki (mszyce) – powierzchnia zabiegów chemicznych wyniosła 1,55 ha, a mechanicznych przy ograniczaniu ochojników – 15,73 ha.
Istotnym czynnikiem biotycznym, rzutującym negatywnie na stan upraw i młodników, jest od wielu lat zwierzyna płowa, która poprzez zgryzanie, wydeptywanie, czemchanie i spałowanie drzewek, szczególnie cennych gatunków liściastych, modrzewia i jodły, utrudnia osiąganie celu hodowlanego, jakim jest prawidłowy skład gatunkowy i jakość hodowlana nasadzeń.
Przeprowadzona w 2010 roku inwentaryzacja szkód od zwierzyny łownej ujawniła 6539 ha (6214 ha w 2009 r.) uszkodzonych upraw, w tym istotnie 2122 ha (2274 ha w 2009 r.) oraz 5853 ha (6103 ha w 2009 r.) ospałowanych młodników, w tym istotnie 2208 ha (2068 ha w 2009 r.). Zainwentaryzowany w 2010 r. poziom szkód wskazuje na zbliżoną do stwierdzanej w ubiegłych latach presję zwierzyny łownej.
4. Monitorowanie stanu zdrowotnego i sanitarnego lasu
We wszystkich nadleśnictwach prowadzony jest całoroczny monitoring stanu zdrowotnego i sanitarnego lasu oraz ocena stanu populacji ważniejszych owadzich szkodników pierwotnych (liściożernych) i szkodników wtórnych (zasiedlających łyko drzew).
Prognozowanie zagrożenia ze strony najgroźniejszych owadzich szkodników liściożernych sosny i świerka, wykonywane jest corocznie poprzez jesienne poszukiwania w ściole zimujących poczwarek i stadiów larwalnych szkodników sosny i świerka, prowadzone na ok. 5,8 tys. powierzchni próbnych.
Ze względu na odmienne szczegóły biologii, inaczej monitorowana jest brudnica mniszka, której zagrożenie ocenia się poprzez liczenie samic na pniach drzew. Celem ustalenia kulminacji rójki i momentu przeprowadzenia obserwacji samic prowadzi się odłów samców do pułapek feromonowych w liczbie ok. 1,6 tys. sztuk. Ocena zagrożenia drzewostanów prowadzona jest na równomiernie rozmieszczonych transektach.
W szkółkach leśnych i na terenach przeznaczonych do zalesienia bada się zapędraczenie gleb poprzez coroczne poszukiwanie pędraków w dołach glebowych w liczbie do 4,9 tys. sztuk (w 2007 r.). W 2010 r. wykonano ok. 2 tys. dołów glebowych. Populację szeliniaków, zagrażającym 1-3 letnim uprawom iglastym, kontroluje się odławiając żerujące chrząszcze do pułapek na pow. ca 2,6 tys. ha.
Monitoring pozostałych szkodników prowadzi się jedynie w sytuacji pojawienia się zagrożenia.
Celem prac prognostycznych jest ocena zagrożenia drzewostanów przez szkodliwe owady i wytypowanie do zabiegu ratowniczego drzewostanów zagrożonych gołożerami, co bez zabiegu ratowniczego prowadziłoby do ich zamierania.
5. Ograniczanie liczebności populacji szkodliwych owadów metodami biotechnicznymi
Ograniczanie liczebności populacji szkodników wtórnych prowadzi się poprzez; wyznaczanie i usuwanie z lasu drewna opanowanego przez szkodniki owadzie, wykładanie drzew pułapkowych i chwytnych, odłów korników do pułapek feromonowych i niszczenie stadiów larwalnych w wyniku korowania drzew zasiedlonych lub poprzez utylizowanie kory i zasiedlonych gałęzi.
Pomocnym sposobem na obniżanie populacji szkodliwych owadów, do poziomu bezpiecznego dla lasu, są prowadzone corocznie działania poprawiające warunki bytowania pożytecznej fauny.
W tym celu dokarmia się ptaki, tam gdzie to konieczne grodzi się mrowiska, konserwuje stare i wywiesza nowe budki lęgowe oraz schrony dzienne dla nietoperzy. Warunki egzystencji pożytecznej fauny - są to głównie owady drapieżne i pasożytnicze wobec szkodników owadzich, płazy, gady, ptaki i ssaki owadożerne - poprawia się także przez wysadzanie krzewów jagodowych i miododajnych w remizach ogniskowo-kompleksowej metody ochrony lasu, zakładanych zwykle w drzewostanach sosnowych zagrożonych gradacyjnymi pojawami owadów liściożernych. Temu celowi służy także wysadzanie domieszek biocenotycznych na uprawach w ramach tzw. ognisk biocenotycznych. Kolejnym działaniem wzmagającym bioróżnorodność lasów jest pozostawianie na zrębach „wysp” starodrzewi oraz w drzewostanach pojedynczych drzew ekologicznych (w tym dziuplastych) aż do ich biologicznej śmierci i rozkładu.
Gradacyjne pojawy szkodników liściożernych ogranicza się różnymi metodami mechanicznymi, biologicznymi, biotechnicznymi i chemicznymi, przy czym metoda chemiczna jest ostatecznością i jest stosowana w sytuacji gdy inne sposoby nie gwarantują skutecznej ochrony przed gołożerami, prowadzącymi w efekcie końcowym do śmierci drzew.
6. Ograniczanie presji zwierzyny leśnej
W związku z dużymi stanami zwierzyny płowej corocznie planuje się i wykonuje ochronę upraw i młodników poprzez nowe grodzenia, remont starych grodzeń, mechaniczne zabezpieczanie sadzonek, chemiczne zabezpieczanie przed zgryzaniem i spałowaniem za pomocą repelentów oraz pozostawianie do chwili ospałowania tzw. drzew zgryzowych. Ponadto reguluje się stan pogłowia zwierzyny łownej oraz poprawia stan zagospodarowania łowisk, m.in. utrzymuje się łąki śródleśne, poletka łowieckie i zgryzowe, paśniki i lizawki, zakłada się wodopoje z możliwością wykorzystania ich do celów przeciwpożarowych, tworzy się pasy z drzew i krzewów chętnie zgryzanych przez zwierzynę, itp..
